Ciemność, wilgoć, niskie dźwięki. Przestrzeń odbierana nie tylko wzrokiem, lecz całym ciałem. „Psychosfera” Jakoba Kudska Steensena wyrasta z lat obserwacji, rejestracji i powrotów w te same miejsca. To efekt długiego procesu, w którym badania terenowe, technologia oraz praca z dźwiękiem i obrazem składają się na doświadczenie wykraczające poza klasyczną formę wystawy.
Aby stworzyć jedno ze swych dzieł – wystawę „Psychosphera”, Jakob Kudsk Steensen w 2019 roku ubiera strój nurka i przez 5 lat dokumentuje podwodne krajobrazy wulkaniczne. Tworzy własne terenowe nagrania w wodach Azorów i w okolicy Stromboli, a także wykorzystuje materiały z nowoodkrytego arktycznego głębinowego krajobrazu wulkanicznego udokumentowanego przy użyciu zaawansowanej technologii robotycznej przez statek badawczy REV Ocean/REV Aurora na Morzu Barentsa. Dodatkowe materiały z głębin morskich takie jak na przykład zeskanowane w 3D wymarłe okazy fauny i flory, zostają przekształcone przez Steensena i opracowane we współpracy z Wydziałem Nauk o Ziemi Uniwersytetu w Trosmø, Ocean Census/The Nippon Foundation. Artysta wykorzystuje również materiały dźwiękowe pochodzące z archiwum projektu Sounds Too Many autorstwa Franceski Thyssen-Bornemisza. Nagrania podwodnych kominów hydrotermalnych wraz z materiałami archiwalnymi, w tym próbkami gatunków oceanicznych, Steensen łączy z kompozycjami muzycznymi i dźwiękami akordeonu, tworzonymi przez znanego duńskiego akordeonistę Bjarke Mogensena. Akordeon, pierwotnie wynaleziony jako mechaniczna reprodukcja oddechu podkreśla kompozycję muzyczną, w projektach Jakoba dźwięk odgrywa niezwykle kluczową rolę, pozwala widzom doświadczyć wielowymiarowości jego dzieł.
W połączeniu z projekcjami, światłem i rzeźbami artysta tworzy swoistą psychosferę, która rozciąga się na prawie 4400 metrów kwadratowych podziemnej przestrzeni starożytnych jaskini kresowych Cisternerne (Muzea Frederiksberg w Kopenhadze). Wszechobecne odczucie dużej wilgoci i przestrzeń, w której rozbrzmiewają głębokie dźwięki oceanu katalizują tematykę projektu i rezonują ze środowiskiem wystawy. Głębinowe krajobrazy wulkaniczne ożywają w wirtualnej interpretacji artystycznej. Skamieniałości wymarłych już lilii morskich i amonitów pojawiają się obok żywych gatunków ryb, a także nieznanych, futurystycznych form życia – być może przyszłych istot, powstałych w wyniku ewolucji. Wystawa uzupełniona jest o trzy odrębne serie rzeźb — wykonanych ze szkła, włókna szklanego i żywicy, które reagują dynamicznie w czasie rzeczywistym poprzez interaktywne światło i dźwięk. Seria rzeźb szklanych, czerpie inspirację z podróży Steensena do najgorętszych pustyń na Ziemi, gdzie zbierał i skanował starożytne osady skalne — nieistniejące już, dawne zbiorniki wodne. Rzeźby z żywicy i włókna szklanego, stanowią amorficzną kombinację szkiców Steensena połączonych z wymarłymi okazami lilii morskiej, które niegdyś dominowały na dnie oceanów. W centrum instalacji znajduje się w końcu pojedyncza, wolnostojąca rzeźba amorficzna – Abiogenesis. Teoria abiogenezy to przekonanie, że życie powstało miliardy lat temu z materii nieorganicznej pod wpływem wysokiego ciśnienia i gazów z głębinowych wulkanów morskich w wyniku stopniowego, naturalnego procesu – od prostych związków organicznych do tych coraz bardziej złożonych. Rzeźba Abiogenesis również wywodzi się z materiałów naukowych Steensena dotyczących hydrotermii i głębin morskich, wykorzystał je jako kluczowy materiał do naszkicowania projektów, które następnie zostały przekształcone w wirtualne modele, a potem ręcznie wyrzeźbione przez mistrzów paleontologii ze studia Megaton i 10 Tons w Kopenhadze. Steensen pracując nad wnikliwie i żmudnie zgromadzonym materiałem, ostatecznie przekształca go w fascynujący świat 3D; w nową, niezwykłą wizję życia w głębinach morskich.
Tutaj nic nie jest przypadkowe, w tak rozplanowany i komplementarny sposób powstaje niezwykle interaktywny, immersyjny, fascynujący świat natury, do którego zaprasza duński artysta. Jego dzieła to starannie wybrane miejsca i kompleksowe instalacje, gdyż w projektach wideo, dźwięk, światło i rzeźby tworzą narrację o głębokiej wzajemnej zależności wszystkich gatunków żyjących na Ziemi. Między światem fizycznym i psychicznym poruszone zostaje wspólne dziedzictwo, które rezonuje we wszystkich żywych istotach.
„Psychosfera” rodzi nowe emocje i budzi świadomość, zachęca do refleksji nad własnym miejscem w ewolucyjnej linii czasu i do wzięcia odpowiedzialności za życie w przyszłości. W obliczu degradacji środowisk morskich, zanieczyszczeń i eksploracji oceanów, instalacja Steensena przypomina, że ocean to wspólne dziedzictwo życia, jesteśmy odpowiedzialni za jego ochronę.
Opis w jaki powstaje instalacja „Psychosfera” w idealny sposób odzwierciedla metody pracy i głębię zaangażowania artysty w tworzone dzieła artystyczne. Czym one są? W jaką kategorie je zakwalifikować? Czym podyktowane są inspiracje artysty?
Jakob Kudsk Steensen jest artystą wizualnym zajmującym się opowiadaniem historii za pomocą technologii (silników gier, CGI, VR, przestrzennych instalacji), animacji 3D wykorzystując sztukę dźwięku, światła, starannego doboru przestrzeni, w tematyce skupiając się na klimacie. Jest określany jako „collaborative artist” – artysta współpracujący, międzygatunkowy, który łączy sztukę z badaniami naukowymi, technologią, ekologią i mediami cyfrowymi tworząc hipnotyczne i medytacyjne połączenie pomiędzy prehistorycznym krajobrazem, klimatem teraźniejszości, a futurystyczną naturą. W wywiadach przyznaje, że technologia to ostatni krok w jego dziełach, inspiracją jest natura, a swoje opowiadania o przyrodzie tworzy w sposób immersyjny, poetycki, jego sztuka wyrasta przede wszystkim z emocji i z relacji ze światem. Steensen wyjaśnia, że nowoczesna technologia pozwala mu na digitalizację oraz wizualizację, która w innym przypadku byłaby niemożliwa do zobaczenia. Rezultatem są wyobrażone, sensoryczne światy, które angażują zmysły – w potężnym przekazie energetycznym pokazując historię natury i złożone powiązania między ludźmi a światem żywych istot. Jego dzieła bazują na obszernej pracy terenowej: biolodzy, ekolodzy, nagrania dźwięków natury, skany krajobrazów, materiały fotograficzne — to daje moc autentyczności i naukowego zakorzenienia. Następnie materiał ten jest przetwarzany przez artystę cyfrowo, a w wirtualne światy wzbogaca swoją fantazją, dodaje magii, by tworzyć emocje.
Artysta skupia się na ekosystemach wykraczających poza „dominujące narracje”. Kiedy myślimy o zmianach klimatycznych, w głowie pojawia się topniejący lodowiec lub znikające lasy deszczowe. Steensena bardziej interesuje mały, zapomniany ptak, zanikające jezioro, czy gleba tuż pod stopami. Przedmiotem zainteresowania są wymierające lub zaniedbane ekosystemy takie jak mokradła, lasy, pustynie, dna mórz. Jego prace odnoszą się do kryzysów przyrodniczych, zmian klimatu, utraty bioróżnorodności, zanikających środowisk albo zapomnianych ekosystemów. Dzięki eksploracyjnemu podejściu artysta tworzy dzieła angażujące zmysły, które zarówno podważają nasze pojęcie natury, jak i wskazują na kruchość i złożoność świata jako podstawę życia. Jego sztuka w przeciwieństwie do masowo tworzonych przez nowe technologie wysoko pobudzających gier video i mediów, tworzy przeciwwagę dla szybkiej konsumpcji cyfrowej. Wystawy bliskie są filozofii „slow mediów”, gdzie czas i przestrzeń sprzyjają kontemplacji, medytacji, głębokiej refleksji.
Artysta urodził się w 1987 roku w Køge w Danii. Początkowo studiował malarstwo, a następnie przeniósł się na kierunki związane ze sztuką i nowymi mediami. W 2014 roku uzyskał tytuł magistra historii sztuki na Uniwersytecie Kopenhaskim, a następnie tytuł magistra sztuk pięknych na Central Saint Martins University of Arts w Londynie. Swoje pasje zaczynał m.in. od gier komputerowych opartych na projektowaniu krajobrazów architektonicznych lub naturalnych. Z czasem jego zainteresowania rozwinęły się w kierunku nowych sztuk wizualnych (3D, animacja, interaktywność), co zaowocowało nowoczesną formą ekspresji jaką możemy podziwiać dziś. O swoim zamiłowaniu do przyrody artysta wspomina wracając do czasów wczesnego dzieciństwa, gdzie na pierwszych etapach zbiorowej edukacji zamiast z góry narzuconych rekwizytów i projekcji zabaw, miał przede wszystkim swobodny kontakt z przestrzenią i naturą, wolność w eksploracji natury.
Dziś ten oryginalny duński kreator ma za sobą wiele sukcesów. W 2019 roku wygrał konkurs na stworzenie pracy The Deep Listener we współpracy z Google Arts and Culture. Został laureatem nagrody za najlepszą grafikę VR dla RE-ANIMATED (2019) na festiwalu Cinequest Festival for Technology and Cinema, Prix du Jury (2019) na Les Rencontres Arles, Webby Award – People’s Choice VR (2018) oraz Games for Change Award – Most Innovative (2018) i wielu innych. Był finalistą nagrody Future Generation Art Prize na Biennale w Wenecji w 2019 roku. Jego prace były również pokazywane na festiwalach Sundance, TriBeCa, SXSW i CPH:DOX. Obecnie w 2025 roku artysta prezentuje dwie nowe, duże prace: „Boreal Dreams” w Fondation Beyeler oraz „Psychosphere” w Cisternene w Danii. W 2024 roku Steensen zorganizował swoją dużą wystawę indywidualną „The Ephemeral Lake” w Hamburger Kunsthalle 2024. Wcześniej zrealizował znany projekt „Berl-Berl” w ARoS Museum of Art oraz w Halle am Berghain w Berlinie, a także „Liminal Lands” w Luma Arles na wystawę „Prelude”, wspomiany wcześniej „The Deep Listener” i kontynuację w postaci „Catharsis” w Serpentine Galleries w Londynie.
Berl-Berl to jedna z bardziej znanych instalacji artysty, wystawiona pierwotnie w kultowej Halle am Berghain w Berlinie po raz pierwszy zaprezentowane jesienią 2021. Wystawa odniosła ogromny sukces, przyciągając ponad 31 000 odwiedzających i wzbudzając duże zainteresowanie międzynarodowych mediów. Zabiera ona uczestników w podróż przez wirtualne śpiewające bagna i mokradła. To wizja zmieniającego się krajobrazu, na pograniczu historii, klimatu i starożytnych mitologii. Berl-Berl to pieśń bagien w procesie przemiany; opłakujących to, co utracone i przyjmujących co nowe. Aby stworzyć tę pracę, Kudsk Steensen kolejny raz dokumentuje lokalne tereny podmokłe, robi to za pomocą za pomocą techniki makrofotogrametrii, co pozwala mu na bardzo szczegółowe skanowanie 3D flory oraz gleby. Artysta często podkreśla ogromne znaczenie badań terenowych w procesie tworzenia swojej sztuki. Nieustanne krążenie po tych samych obszarach pozwala mu to dostrzec to co początkowo niewidoczne, emocjonalnie odczuwać i a potem tworzyć zmysłowe, pobudzające wyobraźnię doświadczenia. Jest to jego zdaniem warunek, aby wyjść poza utarte schematy, bez bezpośredniego dotyku krajobrazu nie ma jego sztuki.
Na potrzebę projektu Berl-Berl nawiązał współpracę z Museum für Naturkunde w Berlinie, by móc wykorzystać historyczne dane dotyczące okazów żyjących na terenach bagiennych np. odgłosów zwierząt. Połączenie historycznych plików ze swoimi nagraniami pomogło stworzyć związek między przeszłością a teraźniejszością. Projekt przypomina, że wiele współczesnych miast (w tym Berlin) powstało na terenie mokradeł, które zostały osuszone i zniszczone. Artysta inspiruje się przesłaniem, że słowiańskie słowo „berl”, oznaczające bagno, jest źródłem słowa „Berlin” przez co nadaje nazwę swojej wystawie. Projekt podnosi temat, że tereny podmokłe zajmują one 1% powierzchni naszej planety, stanowiąc jednocześnie 10% całej bioróżnorodności naszej planety, którą w szybkim tempie tracą. Bagna nie są tak medialne jak lasy deszczowe, tu jednak również powstaje słodka woda, gleba filtruje toksyny i zamienia martwą materię w nową energię.
Artysta nie zapomina o nowoczesnych miastach, tworząc „Deep Listener” (2019) zabiera widzów na audiowizualną, ekologiczną wyprawę przez Kensington Gardens i Hyde Park, gdzie spotykamy pięć gatunków występujących obecnie w Londynie: platany klonolistne, nietoperze, papugi, ważki z gatunku Calopteryx azurea i trzcinowiska. Celem jest pobudzenie uważności na otaczający świat natury, inspirowanie do zmiany spojrzenia na krajobraz, do doskonalenia umiejętności zachwytu nad nią. W centrum zainteresowania jest platan klonolistny, hybryda dwóch gatunków drzew pochodzących z różnych stron świata, która, według artysty stanowi „wczesną formę bioarchitektury”. Drzewo jest odporne na ekstremalne zanieczyszczenia, jego kora pochłania substancje szkodliwe oczyszczając powietrze. Kora staje się archiwum zanieczyszczeń, które łączą ludzi z gatunkami współzamieszkującymi park.
Wezwanie do refleksji nad ludzkim wpływem na świat przyrody jest również centralnym elementem projektu „RE-ANIMATED” (2018-19), który wykorzystuje wideo i VR do stworzenia wirtualnej wyspy. Artysta zainspirował się historią ostatniego ptaka Kauaʻi ʻōʻō (Moho braccatus) uznanego w 1987 roku za wymarłego. To słynny przypadek, bo nagranie samotnego śpiewu z 1987 r. często uznaje się za pożegnanie ostatniego przedstawiciela całej rodziny Mohoidae, która wymarła wraz z ostatnim okazem. Stworzony we współpracy z Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej projekt RE-ANIMATED przywraca do życia śpiew ptaka, stanowiąc bardzo przejmującą zadumę nad nieodwracalnie zmienioną przez działalność człowieka naturą.
W dziełach Steensana znajdziemy mnóstwo wątków futurystycznych. „Catharsis” (2020) to symulacja wyobrażonego, teoretycznego lasu, który rozwijał się niezakłócony przez setki lat. Świat „Catharsis” przenosi od podziemnych korzeni do samych koron drzew, czemu towarzyszą dźwięki zebrane w lasach Ameryki Północnej. W tym świecie czas płynie wolno, by wezwać do połączenia się z pulsem i energią ziemi. Artysta wyjaśnia, że doświadczenie ma sprawić uczucie przejścia rytualnego oczyszczenia.
Futurystyczną wizję przedstawia artysta w jednej z najnowszych instalacji – „Boreal Dreams” (2025). Projekt przedstawia jak zmiany klimatu (uzależnione od temperatury w wariantach: +0°C, +2.5°C, +4.5°C, +6.5°C, +9°C) wpłyną na lasy borealne, ich zdolność do regeneracji i przetrwania. To nie tylko ostrzeżenie przed skutkami globalnego ocieplenia i utratą wspomnianych lasów, mających kluczowe znaczenie dla magazynowania węgla i równowagi klimatycznej. „Boreal Dreams” próbuje uzmysłowić również zmiany w nas samych, w naszych naturalnych cyklach zależnych od natury, w tym jak śnimy, myślimy i śpimy. Przemierzamy strefę borealną od Ameryki Północnej po Skandynawię, obszar, w którym wraz ze zmianą środowiska następuje zmiana inteligencji i świadomości.
Steensen udał się do północnej Minnesoty, aby odwiedzić Marcell Experimental Forest, gdzie za pomocą linii kopuł architektonicznych możliwa jest symulacja przyszłości klimatu borealnego, manipulując temperaturą i warunkami atmosferycznymi. Wraz z artystą dźwiękowym Mattem McCorkle’em oraz naukowcem zajmującym się snami Adamem Haarem, Steensen zebrał obrazy, skany, nagrania i dane, a opracowany na ich podstawie projekt składa się z pięciu różnych scenariuszy przyszłości klimatu. Każdy z nich przedstawia inny etap ocieplenia, które ma trwały wpływ na zdolność wzrostu, regeneracji, zmiany stanu psychicznego.
Ostatnia scena to las przy temperaturze +9°C, tutaj wybrana kompozycja muzyczna wywołuje boreal tylko w snach, jest to muzyka zasypiania. „Przy +9°C borealny las to wspomnienie. Można go odwiedzać tylko we snach. 7 metrów torfu pod twoimi stopami jest teraz zniszczone, 11 000 lat roślin uwięzionych tam w stanie węgla to już wspomnienie. Te tysiąclecia powróciły teraz, wniosły się z ziemi do atmosfery. Przeszłość jest obecna, las to sen, a my jesteśmy w nagiej rzeczywistości.”
